Viêm da tiếp xúc là tình trạng viêm da xuất hiện sau khi da tiếp xúc với một chất gây kích ứng hoặc một dị nguyên. Bệnh không lây, nhưng có thể kéo dài hoặc tái phát nếu tác nhân vẫn còn trong sinh hoạt hay môi trường làm việc. Nhận diện đúng tác nhân, tránh tiếp xúc và phục hồi hàng rào bảo vệ da là nền tảng của điều trị.
1. Viêm da tiếp xúc gồm những dạng lâm sàng nào?
Hai dạng lâm sàng thường gặp nhất là viêm da tiếp xúc kích ứng và viêm da tiếp xúc dị ứng.
2. Những tác nhân nào thường gây bệnh?
Chất kích ứng: nước và công việc thường xuyên làm ướt tay, xà phòng, nước rửa chén, chất tẩy rửa, dung môi, hóa chất axit hoặc kiềm, ma sát, bụi, đất, vật liệu sợi và dụng cụ kim loại. Nhân viên y tế, người làm vệ sinh, chế biến thực phẩm, thợ làm tóc và người thường xuyên mang găng kín là các nhóm dễ gặp.
Dị nguyên: niken trong trang sức, nút quần và vật dụng kim loại, hương liệu và tinh dầu, chất bảo quản trong mỹ phẩm, dầu gội, chất giặt rửa hoặc sơn, cao su, thuốc bôi, thuốc nhuộm tóc, keo dán và acrylate trong sản phẩm làm móng, một số thực vật.
Ở trẻ em: cần chú ý trang sức, đồ chơi kim loại, mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc cá nhân, khăn ướt, kem vùng tã, keo thủ công và các sản phẩm dùng trong trường học. Viêm da tiếp xúc dị ứng có thể bị bỏ sót hoặc chồng lấp với viêm da cơ địa.
3. Biểu hiện nhận biết
Tổn thương thường là hồng ban giới hạn rất rõ, có hình dáng của vật tiếp xúc có tính viêm nhiều, phù nề, mụn nước nhiều, có khi thành bóng nước, rất ngứa. Vị trí: thường xuất hiện tại vùng da tiếp xúc với tác nhân và có thể thay đổi theo từng giai đoạn:
- Cấp: hồng ban, sẩn, mụn nước, rỉ dịch.
- Bán cấp: rịn nước, vết tích mụn nước, da bắt đầu tróc vảy.
- Mạn: mảng da dày lichen hoá.
Vị trí tổn thương có thể giúp xác định tác nhân mà người bệnh thường xuyên tiếp xúc:
- Bàn tay: thường liên quan nước, xà phòng, chất tẩy rửa, găng tay, hóa chất nghề nghiệp hoặc sản phẩm làm móng.
- Dái tai, cổ tay hoặc vùng quanh rốn: có thể liên quan kim loại chứa niken trong bông tai, đồng hồ, khóa thắt lưng hoặc nút quần.
- Mặt và mi mắt: có thể do mỹ phẩm, sản phẩm chăm sóc tóc, hương liệu hoặc các chất có trong không khí.
- Bàn chân: có thể liên quan giày dép, cao su, da thuộc hoặc keo dán.
- Thân mình: có thể liên quan quần áo, thuốc nhuộm vải hoặc hóa chất sử dụng trong quá trình sản xuất vải.
4. Chẩn đoán được thực hiện như thế nào?
Bác sĩ chẩn đoán dựa vào đặc điểm và vị trí tổn thương, thời điểm bệnh xuất hiện, nghề nghiệp, thói quen sinh hoạt cũng như các sản phẩm người bệnh sử dụng tại nhà hoặc nơi làm việc. Người bệnh nên nhớ lại những chất đã tiếp xúc trong khoảng 5–7 ngày trước khi nổi ban.
Không chỉ sản phẩm mới sử dụng mới có thể gây bệnh. Một sản phẩm đã dùng an toàn trong thời gian dài vẫn có thể gây dị ứng, vì cơ thể cần một khoảng thời gian để trở nên nhạy cảm với thành phần trong sản phẩm đó.
Khi nghi ngờ viêm da tiếp xúc dị ứng, bác sĩ có thể chỉ định test áp da (patch test) để tìm chất gây dị ứng. Một lượng nhỏ các chất thường gây dị ứng được đặt trong miếng dán và dán lên vùng lưng, thường trong khoảng 48 giờ. Bác sĩ sẽ kiểm tra phản ứng của da sau khi tháo miếng dán và có thể đánh giá lại vào ngày thứ 5-7.
Kết quả dương tính cho biết người bệnh có phản ứng với chất được thử, nhưng chưa đủ để khẳng định đó là nguyên nhân gây bệnh. Bác sĩ cần xem xét thêm vị trí tổn thương, khả năng tiếp xúc thực tế và mức độ cải thiện sau khi tránh chất nghi ngờ.
5. Xử trí và điều trị
Ngừng tiếp xúc: loại bỏ tác nhân nghi ngờ và thay bằng sản phẩm không chứa chất gây bệnh. Nếu vừa tiếp xúc hóa chất, làm sạch sớm theo hướng dẫn an toàn của hóa chất và tránh chà xát mạnh. Không tự thử lại hóa chất lên da để tìm nguyên nhân.
Phục hồi hàng rào da: dùng chất làm sạch dịu nhẹ, không xà phòng và không hương liệu, tắm hoặc rửa bằng nước ấm vừa; thấm khô nhẹ nhàng, thoa dưỡng ẩm không hương liệu nhiều lần trong ngày, đặc biệt sau rửa tay và trước khi ngủ. Sản phẩm nền mỡ petrolatum thường là lựa chọn đơn giản, ít nguy cơ gây mẫn cảm.
Giảm viêm: bác sĩ có thể chỉ định corticosteroid bôi hoặc thuốc chống viêm tại chỗ khác tùy mức độ và vị trí. Vùng mặt, nếp gấp, sinh dục và trẻ nhỏ cần lựa chọn thuốc thận trọng. Trường hợp lan rộng hoặc nặng có thể cần điều trị toàn thân và theo dõi y tế.
Tránh tự điều trị kéo dài: không tự dùng corticosteroid mạnh hoặc các kem phối hợp corticosteroid-kháng sinh-kháng nấm khi chưa được chẩn đoán, sử dụng sai có thể làm che lấp bệnh, gây tác dụng phụ hoặc khiến việc tìm tác nhân khó hơn.
Sau khi ngừng tiếp xúc, tổn thương có thể chưa hết ngay và đôi khi kéo dài nhiều ngày đến nhiều tuần. Nếu vẫn tiếp xúc trong môi trường làm việc, việc kiểm soát bệnh có thể cần thời gian lâu hơn.
6. Phòng ngừa tái phát
Đọc kỹ nhãn sản phẩm và lưu danh sách tên dị nguyên cùng các tên hóa học liên quan sau khi có kết quả test áp da.
Giảm công việc ẩm ướt và tiếp xúc trực tiếp với chất tẩy rửa, dùng dụng cụ cán dài khi vệ sinh hoặc rửa chén nếu phù hợp.
Chọn găng đúng loại hóa chất, mang găng trong thời gian ngắn nhất cần thiết, thay khi bẩn hoặc ẩm và có thể lót găng cotton để giảm mồ hôi. Găng cũng có thể chứa dị nguyên, vì vậy cần đổi vật liệu nếu đeo găng làm bệnh nặng hơn.
Duy trì dưỡng ẩm ngay cả khi da đã ổn định và thoa lại sau mỗi lần rửa tay hoặc tiếp xúc với nước.
Theo dõi mối liên quan giữa đợt bùng phát với công việc, mỹ phẩm, sản phẩm tóc, làm móng, trang sức, quần áo, sở thích và môi trường sống, mang các sản phẩm nghi ngờ hoặc ảnh nhãn thành phần khi đi khám.
7. Khi nào cần đến cơ sở y tế?
Người bệnh là trẻ em hoặc phụ nữ mang thai, do đây là những nhóm đối tượng có làn da nhạy cảm và cần chỉ định thuốc an toàn, nghiêm ngặt từ bác sĩ.
Nên khám chuyên khoa Da liễu khi tổn thương lan rộng, sưng nhiều, có bóng nước lớn, đau rát đáng kể, tổn thương ở mặt, quanh mắt, bàn tay, bàn chân hoặc cơ quan sinh dục, có dấu hiệu nhiễm trùng như đau tăng, nóng đỏ lan rộng, chảy mủ hoặc sốt, bệnh tái phát nhiều lần, ảnh hưởng công việc và giấc ngủ, hoặc không cải thiện dù đã ngừng tác nhân nghi ngờ và chăm sóc da đúng cách. Phơi nhiễm hóa chất ăn mòn cần được làm sạch ngay và đánh giá y tế khẩn cấp.
Thông điệp chính: tránh đúng tác nhân - bảo vệ và dưỡng ẩm da - điều trị sớm theohướng dẫn của bác sĩ là ba yếu tố giúp kiểm soát viêm da tiếp xúc và hạn chế tái phát.
Nguồn: ThS.BS Nguyễn Thị Thùy Trang
Bác sĩ Da Liễu _ Khoa Khám bệnh
Tài liệu tham khảo
1. Bộ Y tế (2023), Quyết định số 4416/QĐ-BYT ngày 06/12/2023 của Bộ trưởng Bộ Y tế về việc Ban hành tài liệu chuyên môn "Hướng dẫn Chẩn đoán và điều trị các bệnh Da liễu", Hà Nội.
2. Trần Hậu Kang (2019), Bệnh học Da liễu (Tập 1 & 2), Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
3. American Academy of Dermatology - AAD (2020), Clinical Practice Guidelines for Contact Dermatitis (Irritant and Allergic Contact Dermatitis), AAD Guidelines.
4. European Society of Contact Dermatitis - ESCD (2019), European guidelines for patch testing in allergic contact dermatitis, Contact Dermatitis Journal.
5. Huỳnh Văn Bá (2025), Giáo trình bệnh da miễn dịch dị ứng, Bộ môn Da liễu - Trường Đại học Y Dược Cần Thơ, Nhà xuất bản Y học, Hà Nội.
6. Kang, S., Amagai, M., Bruckner, A. L., Enk, et al. (2019), Fitzpatrick's Dermatology in General Medicine, 9th Edition, McGraw-Hill Education.