Hóa trị là một trong những phương pháp điều trị được áp dụng cho người bệnh mắc các loại ung thư như đại trực tràng, dạ dày, vú, phổi và một số bệnh lý ung thư khác. Trong quá trình điều trị, người bệnh có thể gặp các biểu hiện như chán ăn, buồn nôn, nôn, thay đổi vị giác, khô miệng, đau rát niêm mạc miệng, tiêu chảy hoặc táo bón. Những triệu chứng này có thể khiến việc ăn uống trở nên khó khăn và ảnh hưởng đến thể trạng và có thể gián đoạn quá trình điều trị.
Vì vậy, dinh dưỡng cần được quan tâm ngay từ đầu quá trình hóa trị. Một chế độ ăn phù hợp không thay thế điều trị, nhưng giúp người bệnh duy trì thể lực, hạn chế suy kiệt và có điều kiện tốt hơn để phục hồi sau mỗi đợt điều trị.
1. Ăn uống như thế nào trong thời gian hóa trị?
✅ Nên:
- Chia 5–6 bữa nhỏ/ngày, ăn vào thời điểm cảm thấy dễ chịu và ít buồn nôn.
- Ưu tiên thực phẩm giàu dinh dưỡng như thịt, cá, trứng, sữa, đậu phụ và các loại đậu.
- Chọn món mềm, dễ ăn, dễ tiêu, thay đổi cách chế biến và ưu tiên món yêu thích khi chán ăn.
- Khi ăn ít, tận dụng những lúc cảm thấy khỏe và ngon miệng để bổ sung dinh dưỡng.
- Uống nước đều trong ngày, đặc biệt lưu ý khi nôn hoặc tiêu chảy.
- Bảo đảm vệ sinh an toàn thực phẩm.
- Nếu ăn uống không đáp ứng nhu cầu, trao đổi với bác sĩ hoặc nhân viên dinh dưỡng về giải pháp bổ sung phù hợp.
❌ Không nên
- Bỏ bữa hoặc cố ăn quá nhiều trong một lần, nhất là khi đang buồn nôn.
- Kiêng khem quá mức, tự ý loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm.
- Ăn thực phẩm sống, tái, ôi thiu hoặc bảo quản không đúng cách.
- Tự ý sử dụng thuốc bổ, vitamin, thảo dược hoặc sản phẩm bổ sung khi chưa được tư vấn.
- Tự ý tăng lượng nước uống nếu có bệnh lý cần hạn chế dịch.
2. Khi có triệu chứng buồn nôn, nôn: Ăn nhẹ và giảm kích thích
Khi buồn nôn hoặc nôn, người bệnh có thể áp dụng một số cách đơn giản:
✅ Nên:
- Ăn chậm, từng ít một, chia thành nhiều bữa nhỏ.
- Chọn thức ăn mềm, dễ tiêu, ít mùi, dùng ở nhiệt độ phù hợp.
- Uống từng ngụm nhỏ, nhất là khi dễ buồn nôn.
- Sử dụng thuốc chống nôn theo đúng hướng dẫn của bác sĩ.
- Thông báo nhân viên y tế nếu nôn nhiều hoặc không thể ăn uống.
❌ Không nên:
- Ăn quá no hoặc ăn quá nhanh.
- Dùng các món nhiều dầu mỡ, khó tiêu hoặc có mùi nồng nếu làm buồn nôn tăng.
- Uống quá nhiều nước cùng một lúc.
3. Khi có sự thay đổi vị giác: Hãy linh hoạt cách lựa chọn món ăn
Hóa trị có thể làm thức ăn trở nên nhạt, đắng, có vị kim loại hoặc khác với bình thường.
✅ Nên
- Thay đổi cách chế biến, luân phiên các loại thực phẩm để tìm món dễ ăn.
- Nếu khó ăn thịt, có thể thay bằng cá, trứng, sữa, đậu phụ hoặc nguồn đạm phù hợp khác.
- Ưu tiên món có mùi nhẹ, vị vừa phải, phù hợp với khẩu vị hiện tại.
- Có thể thử thức ăn nguội hoặc ở nhiệt độ phòng nếu mùi thức ăn nóng gây khó chịu.
- Vệ sinh răng miệng thường xuyên, đặc biệt trước bữa ăn.
- Có thể dùng dụng cụ ăn uống bằng nhựa hoặc sứ nếu cảm thấy vị kim loại khi sử dụng dụng cụ bằng kim loại.
❌ Không nên:
- Cố ăn một món chỉ vì được cho là “bổ” khi người bệnh không thể ăn hoặc không dung nạp.
- Dùng quá nhiều muối, đường hoặc gia vị để cố cải thiện vị giác.
- Tiếp tục sử dụng những món có mùi hoặc vị khiến người bệnh buồn nôn, khó chịu.
4. Khô miệng, đau rát miệng: Chọn món mềm, ẩm
Khi niêm mạc miệng bị tổn thương, việc ăn uống có thể trở nên khó khăn.
✅ Nên:
- Chọn thức ăn mềm, ẩm, dễ nuốt như cháo, súp, món hầm, sữa chua hoặc các món xay mềm phù hợp.
- Uống nước thường xuyên với lượng phù hợp.
- Giữ vệ sinh răng miệng nhẹ nhàng.
❌ Nên hạn chế:
- Thức ăn quá nóng, cứng hoặc khô.
- Món cay, chua, nhiều gia vị nếu gây đau rát.
- Đồ ăn có cạnh sắc, dễ gây tổn thương niêm mạc.
- Nếu đau miệng hoặc đau họng khiến người bệnh không thể ăn uống, cần báo cho nhân viên y tế.
5. Tiêu chảy hoặc táo bón: Điều chỉnh chế độ ăn theo triệu chứng
Khi tiêu chảy
- Chia nhỏ bữa ăn, lựa chọn thức ăn mềm, dễ tiêu.
- Bổ sung nước và điện giải phù hợp để hạn chế mất nước.
- Tạm thời hạn chế các món nhiều dầu mỡ, cay hoặc quá ngọt nếu làm triệu chứng nặng hơn.
- Theo dõi số lần đi ngoài và tình trạng cơ thể.
Khi táo bón
- Uống đủ nước nếu không có chống chỉ định.
- Tăng rau, trái cây hoặc thực phẩm giàu chất xơ một cách phù hợp.
- Duy trì vận động nhẹ nếu sức khỏe cho phép.
- Nếu táo bón kéo dài hoặc kèm đau bụng, cần thông báo cho nhân viên y tế.
6. Không tự ý kiêng khem hoặc dùng sản phẩm bổ sung
Một sai lầm thường gặp là kiêng quá nhiều loại thực phẩm vì lo “nuôi tế bào ung thư”. Việc loại bỏ nhiều nhóm thực phẩm có thể khiến khẩu phần trở nên nghèo dinh dưỡng và làm người bệnh khó duy trì thể trạng. Bên cạnh đó:
- Không tự ý sử dụng vitamin, khoáng chất, thuốc bổ hoặc các sản phẩm thảo dược với mục đích hỗ trợ điều trị.
- Một số sản phẩm có thể không phù hợp với tình trạng sức khỏe hoặc ảnh hưởng đến thuốc đang sử dụng.
- Khi có nhu cầu bổ sung, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ hoặc nhân viên dinh dưỡng.
7. Khi nào cần báo cho nhân viên y tế?
Người bệnh nên chủ động thông báo khi có một trong các biểu hiện:
- Ăn uống giảm rõ rệt hoặc gần như không ăn được trong nhiều ngày.
- Sụt cân nhanh hoặc cơ thể ngày càng yếu.
- Nôn nhiều, tiêu chảy kéo dài hoặc không uống được nước.
- Đau miệng, đau họng khiến việc ăn uống khó khăn.
- Khó nuốt, đầy bụng kéo dài hoặc thay đổi thói quen đi tiêu rõ rệt.
- Mệt nhiều, chóng mặt hoặc có dấu hiệu mất nước.
- Đừng chờ đến khi ăn uống hoàn toàn không được mới tìm sự hỗ trợ. Việc đánh giá và can thiệp dinh dưỡng sớm sẽ giúp lựa chọn giải pháp phù hợp với từng người bệnh.
Dinh dưỡng tốt – thêm một điểm tựa trong hành trình điều trị
Trong quá trình hóa trị, mỗi người bệnh có tình trạng sức khỏe, khả năng ăn uống và tác dụng phụ khác nhau. Vì vậy, không có một thực đơn chung phù hợp cho tất cả mọi người. Điều quan trọng là duy trì khả năng ăn uống, lựa chọn thực phẩm phù hợp với triệu chứng và điều chỉnh chế độ ăn theo từng giai đoạn điều trị.
Khi gặp khó khăn trong ăn uống hoặc có biểu hiện sụt cân, suy yếu, người bệnh nên trao đổi với bác sĩ và nhân viên dinh dưỡng để được đánh giá và hướng dẫn cụ thể. Ăn uống phù hợp không chỉ là bổ sung dinh dưỡng, mà còn là một phần quan trọng giúp người bệnh chăm sóc bản thân tốt hơn trong suốt hành trình điều trị.
Nguồn: Khoa Ung Bướu - Huỳnh Minh Đông